Why we don't have Satya and Sunder in India - Lokmudra Diwali 2015

http://issuu.com/lokmudra/docs/lokmudra_nov_dec_2015

सत्या आणि सुंदर भारतात का होत नाहीत?

- विवेक गोविलकर

जन्माने भारतीय असलेल्या सत्या नाडेला यांची गेल्या वर्षी मायक्रोसॉफ्ट या बलाढ्य कंपनीच्या प्रमुखपदी निवड झाली. जन्माने भारतीय असलेल्या सुंदर पिचाई यांची नुकतीच गुगल या दुसऱ्या एका बलाढ्य कंपनीच्या प्रमुखपदी निवड झाली. त्या निमित्ताने भारतीय लोकांचे कर्तृत्व, या सध्या लोकप्रिय असलेल्या विषयावर जोरदार चर्चा सुरु झाली आहे. या दोन घटना विशेष का आहेत हे समजून घेण्यासाठी मायक्रोसॉफ्ट आणि गुगल या दोन कंपन्या नक्की काय आणि कशा आहेत हे आपण समजुन घेतले पाहीजे. केवळ या दोन कंपन्यांचे एकत्रित बाजारमूल्य हे भारताच्या एकूण राष्ट्रीय उत्पनाच्या ४२ % इतके आहे. अमेरिकेचे इंटरनेटवरचे २५ % व्यवहार एकट्या गुगलच्या मार्फत होतात. गेल्या काही वर्षात गुगलने सरासरी दर आठवड्याला एक कंपनी या हिशेबाने शंभरावर कंपन्या विकत घेतल्या आहेत. व्यावसायिक, शैक्षणिक आणि घरगुती वापरासाठी जगातले एक अब्जहून अधिक लोक मायक्रोसॉफ्टची ‘ऑफिस’ ही प्रणाली वापरतात. जगभरातल्या ९० % पर्सनल कंप्युटरवर वापरल्या जाणाऱ्या ‘विंडोज’ या मायक्रोसॉफ्टच्या ऑपरेटिंग सिस्टमला पहिल्यांदा शह दिला तो ‘अँड्रॉईड’ने. स्मार्टफोन आणि टॅब्लेट या आकाराला छोट्या उपकरणांचा कंप्युटरच्या बाजारात स्फोटक असा प्रसार झाल्यामुळे अँड्रॉईडला हे शक्य झाले. आणि अँड्रॉईड ही ऑपरेटिंग सिस्टम तयार करणारी कंपनी पुन्हा गुगलच !!

स्वातंत्र्यपूर्व काळात आणि स्वातंत्र्यानंतर काही काळ अनेक भारतीय लोक उच्च शिक्षणासाठी इंग्लंडला जायचे. पण दुसऱ्या महायुद्धानंतरच्या बदललेल्या समिकारणामुळे अमेरिका आणि रशिया यांचा नव्या महासत्ता म्हणून उदय झाला. १९६०च्या दशकात खऱ्या अर्थाने भारतीय लोकांनी शिक्षणासाठी मोठ्या संख्येने अमेरिकेला जायला सुरवात केली. त्यात उच्च शिक्षणासाठी मिळणाऱ्या शिष्यवृत्यांची मोठीच मदत झाली. अमेरिकेची आत्यंतिक श्रीमंती आणि परदेशी नागरीकांना आधी नोकरीसाठी परवाने आणि मग नागरिकत्व देण्याच्या अमेरिकेच्या खुल्या धोरणामुळे अमेरिकेत कायमचे स्थायिक होणाऱ्या भारतीय लोकांची संख्या वाढत गेली. १९७०च्या दशकात आफ्रिकेतल्या अनेक देशांमधे स्थायिक झालेल्या भारतीयांना वांशिक भेदभावाचा सामना करावा लागला. इडी अमीन या हुकुमशहाने तर युगांडा देशातून सर्व भारतीय लोकांना हाकलून दिले. त्यामधे गुजराथी व्यापारी समाजाचा भरणा होता. यातले अनेक लोक आपल्या चरितार्थासाठी अमेरिकेत जाऊन पोहचले. त्या लोकांनी प्रामुख्याने ‘मोटेल’ आणि रोजच्या व्यवहारात लागणाऱ्या वस्तुंची दुकाने अशा प्रकारच्या व्यवसायात हळूहळू पण निश्चितपणे जम बसवला.

१९८०च्या दशकात अमेरिकेतल्या मूळ भारतीय लोकांची संख्या लक्षणीय होती. पण हे लोक एकतर छोटे व्यवसाय किंवा नोकरी करताना दिसायचे. भारतातल्या चांगल्या विद्यापीठातून घेतलेली पदवी आणि अमेरिकेतल्या विद्यापिठातून परिश्रमपूर्वक मिळवलेली उच्च पदवी यामुळे भारतीय लोकांनी चांगल्या नोकऱ्या मिळवल्या. कामातले कौशल्य आणि मेहनत याच्या जोरावर त्यांनी नोकरीतही चांगली प्रगती केली. असे जरी असले तरी भारतीय लोकांची प्रगती एका विशिष्ट पातळीवर येऊन थांबलेली दिसायची. भारतीय लोकांचे तांत्रिक कौशल्य मान्य करुनही त्यांची व्यवस्थापकीय आणि आर्थिक क्षेत्रातल्या प्रमुखपदावर नेमणूक होताना फारशी दिसली नाही. भारतीय लोकांची ओळख एक चांगला इंजिनीअर, चांगला डॉक्टर, चांगला प्राध्यापक किंवा एखाद्या मोटेलचा किंवा कोपऱ्यावरच्या दुकानाचा मालक अशीच राहिली.              

१९९०च्या दशकात परिस्थिती बदलायला सुरवात झाली. तरुण वयात अमेरिकेत जाऊन स्थायिक आलेले अनेक भारतीय लोक विविध कंपन्यांमधे वरिष्ठ पदांवर काम करत होते. त्या पिढीची मुले महाविद्यालयीन शिक्षण पूर्ण करून नोकरीधंदा करण्याच्या वयाची झाली होती. अमेरिकेत व्यवसाय केलेल्या पहिल्या भारतीय पिढीचे लोक आपल्या अनुभवांचा फायदा नव्याने व्यवसाय करू पहाणाऱ्या भारतीय लोकांना द्यायला उपलब्ध झालेले होते. १९८०च्या दशकात घडलेल्या दुसऱ्या एका शांततामय क्रांतीचा विचार करणे येथे अपरिहार्य आहे. या दशकात भारतीय आय.टी. व्यवसायाला बहर आला. अमेरिकेत शिक्षण न घेतलेले अनेक तरुण इंजिनीअरसुद्धा अमेरिकन व्यवस्थापकांच्या थेट संपर्कात आले. त्यातल्या अनेक लोकांनी भारतातल्या नोकऱ्या सोडून अमेरिकन कंपन्यांमधे नोकऱ्या घेतल्या. अनेक अमेरिकन आणि युरोपिअन कंपन्यांनी आपले आय.टी. विभाग थेट भारतात सुरु केले. विचार आणि माहिती यांची देवाणघेवाण आणि तरुण, हुशार भारतीय लोकांबरोबर प्रत्यक्ष काम करण्याचा अनुभव यामुळे दुरावा कमी झाला. १९९०च्या दशकात भारतीय अर्थव्यवस्था मोकळी व्हायला सुरवात झाली. ‘जनरल इलेक्ट्रिक’सारख्या कंपन्यांनी प्रचंड प्रमाणात भारतात गुंतवणूक करायला सुरवात केली. ‘आउटसोर्सिंग’ मॉडेल चांगल्याप्रकारे विकसित झाले. तंत्रज्ञानावर आधारित कंपन्यांनी नव्या बाजारपेठा तयार केल्या. ग्राहकांचे समाधान करण्याठी अमेरिकेच्या वाढत्या मागणीपेक्षा देशांतर्गत पुरवठा कमी पडल्यामुळे कसबी इंजिनीअर मिळवण्यासाठी त्यांना जगभर, विशेषतः भारतात प्रयत्न करावे लागले. अशा प्रकारे भारतीय लोकांना सर्व पातळ्यांवर अधिकाराच्या जागा मिळण्यासाठी अनुकुल असे वातावरण तयार झाले.

सत्या आणि सुंदर यांच्या जोडीला अमेरिकेत सर्वोच्च पदावर पोहणारे इतरही अनेक भारतीय लोक आहेत. इंद्रा नुयी (पेप्सिको), अजयपालसिंग बांगा (मास्टरकार्ड), रश्मी सिन्हा (स्लाईडशेअर), विनोद खोसला (सन मायक्रो), शंतनू नारायण (अडोबी), पद्मश्री वॉरियर (सिस्को), राजीव सुरी (नोकिया) या लोकांनी आपापल्या कंपन्यांमधे सर्वोच्च्च पदावर आपला अधिकार प्रस्थापित केलेला आहे. व्हिक्टर मिनेझेस हे सिटीबँकेच्या व्हाईस चेअरमन या पदापर्यंत पोहचले तर विक्रम पंडित सिटीबँकेच्या प्रमुख पदावर काही काळ होते. सबीर भाटीया यांनी स्वतः विकसित केलेली ‘हॉटमेल’ मायक्रोसॉफ्टला डॉलरच्या आजच्या किमतीच्या हिशेबाने सुमारे २४ अब्ज रुपयांना विकून खळबळ माजवून दिली होती. इनसायडर ट्रेडिंगच्या आरोपाखाली शिक्षा होऊन बदनाम झालेले रजत गुप्ता हे सुद्धा मॅक्किन्सीच्या प्रमुखपदी आणि इतर अनेक कंपन्यांच्या बोर्डावर होते.  

हे सर्व लोक भारतात जन्मले पण त्यांनी अमेरिका ही आपली कर्मभूमी म्हणून निवडली. (फक्त राजीव सुरी हे नोकरीसाठी फिनलंडमधे रहातात.) या सर्वांच्या उदाहरणावरून काही प्रश्न लगेचच लोकांच्या मनात निर्माण होतात. ज्या भारतीय लोकांनी परदेशात एवढे यश मिळवले त्यांना हे भारतात करणे का जमले नाही? भारतात काही करणे आपल्याला जमणार नाही असे त्यांना का वाटले? भारतात त्यांच्या गुणांना वाव का मिळत नाही? अमेरिकेसारखे उद्योजकतेला अनुकूल वातावरण आपल्याकडे का निर्माण करता येत नाही? या सर्व यशस्वी लोकाच्या यशाचे रहस्य काय? त्यांच्यात काही समाईक गुणवैशिष्ट्ये आहेत का?

सर्वप्रथम एक गोष्ट आपल्या नजरेत भरते ती म्हणजे हे सर्व लोक उच्च शिक्षित आहेत. बहुतेकांच्या भारतातल्या शिक्षणाला आय.आय.टी. आणि आय.आय.एम. या जगविख्यात भारतीय संस्थांचा पाया आहेच. पण त्यांनी अमेरिकेतल्या प्रथम श्रेणीच्या विद्यापीठातून एम.एस., एम.बी.ए. किंवा पीएच.डी. अशा पदव्या मिळवलेल्या आहेत. सत्या (युनिव्हर्सिटी ऑफ शिकागो), इंद्रा नुयी (येल), सुंदर (व्हॉर्टन, स्टॅन्फर्ड), रजत गुप्ता (हार्वर्ड), रश्मी सिन्हा (बर्कली, ब्राऊन), विनोद खोसला (स्टॅन्फर्ड, कार्नेगी मेलन), शंतनू नारायण (बर्कली), पद्मश्री वॉरियर (कॉर्नेल), सबीर भाटीया (कॅलटेक, स्टॅन्फर्ड), व्हिक्टर मिनेझेस (स्लोन्स), विक्रम पंडित (कोलंबिया) ही यादी बघितल्यावर आपल्याला एक गोष्ट लक्षात येते की अशा प्रकारच्या शिक्षणाची सोय भारतात उपलब्ध नाही.

भारतातल्या अनेक बड्या कारखानदार आणि उद्योजकांची सुरवात शून्यातून झालेली असली तरी पुढच्या पिढीला उच्च शिक्षणासाठी परदेशात पाठवण्याची परंपरा टाटा, बिर्ला, अंबानी, महिंद्रा या बहुतेक सर्व घराण्यांमधे दिसते. प्रस्थापित उद्योजकांच्या घरात जन्मलेल्या मुलांना परदेशात शिक्षण घेऊन परत आल्यावर कोट्यावधी रुपयांचा व्यवसाय त्यांची वाट पहात असतो. मध्यमवर्गातून पैसा खर्च करून किंवा कर्ज काढून परदेशात गेलेल्यांना मात्र तशी सोय नसते. आपल्या शिक्षणाचा पुरेपूर उपयोग करून घेण्याची जेवढी संधी त्यांना परदेशात मिळते तेवढी भारतात मिळणार नाही असे त्यांना वाटत असावे.

अर्थात परदेशातली पदवी नसताना शून्यातून सुरवात करून प्रचंड यश मिळवणारे नारायण मूर्ती, नंदन निलेकणी, शिव नाडर अशीही उदाहरणे आहेत. पण अशी उदाहरणे तुलनेने कमी आहेत. शिवाय मूर्ती किंवा नंदन यांनीही आय.आय.टी. सारख्या संस्थेमधून शिक्षण घेतलेले आहे. या ठिकाणी या सर्व यशस्वी लोकांची उद्योजक आणि पगारदार अशी विभागणी करायला हवी. उद्योजक हा धोके पत्करून स्वतःच्या हिमतीवर काही निर्माण करायचा प्रयत्न करतो. त्यासाठी त्याला रीतसर किंवा उच्च शिक्षणाची पूर्वअट नसते. पुढच्या पिढ्यांचे उद्योजक शिक्षणाचा फायदा ओळखून उच्च शिक्षणाची वाट पकडतात. पण पगारदार लोकांना मात्र नोकरी मिळवण्यासाठीच चांगल्या पदवीची आवश्यकता असते. सुरवातीला ज्या परदेशात यश मिळवणाऱ्या लोकांचा उल्लेख आलेला आहे, त्यापैकी रश्मी सिन्हा आणि सबीर भाटीया हे खरे उद्योजक आहेत. विक्रम पंडित यांनी उद्योजक आणि पगारदार या दोन्ही भूमिका बजावलेल्या आहेत. बाकी सर्व लोक पगारदार आहेत, तरीही त्यांच्या यशाची एवढी चर्चा होताना दिसते.   

भारतात आता चित्र बदलत असले तरी अजुनही नोकरी म्हंटली लोकांच्या मनात आठ तासांची खर्डेघाशी, सुरक्षितता आणि मर्यादित उत्पन्न अशीच कल्पना येते. सत्या किंवा सुंदर यांच्या ‘पगाराचे’ आकडे बघितले तर सर्वसामान्यांचे डोळे फिरु शकतात. वर्तमानपत्रात प्रसिद्ध झालेल्या बातम्यांनुसार वार्षिक पगार, बोनस आणि स्टॉक ऑप्शन्स धरून सुंदर यांना वर्षाला सुमारे सव्वातीनशे कोटी तर सत्या यांना सुमारे साडेपाचशे कोटी रुपये मिळतील असा अंदाज आहे. कंपनीच्या आर्थिक कामगिरीनुसार वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना फार मोठ्या प्रमाणात बोनस द्यायच्या अमेरिकन पद्धतीमुळे पगारदार आणि उद्योजक यांच्यातल्या सीमारेषा निदान अत्युच्च पातळीवर काहीशा धूसर होताना दिसतात. असे असले तरी नारायण मूर्ती आणि शिव नाडर हे इतरांना पगार देणारे आहेत आणि सत्या किंवा सुंदर हे पगार घेणारे आहेत हा फरक उरतोच. मग असा प्रश्न निर्माण होतो की काही अपवाद वगळता आपल्याकडे उद्योजक आणि सत्या-सुंदरसारखे पगारदारही का निर्माण होत नाहीत?  

या संदर्भात आणखी एक गोष्ट लक्षात घ्यायला पाहिजे. केवळ उद्योग क्षेत्रातच नाही तर आपल्याकडे नोबेल पुरस्कार विजेतेही फारसे होताना दिसत नाहीत. टागोर आणि रामन यांचा अनेक दशकांपूर्वीचा अपवाद सोडला तर भारतीय वंशाच्या नोबेल पुरस्कार विजेत्यांनीसुद्धा इंग्लंड किंवा अमेरिका या देशांनाच आपली कर्मभूमी मानलेली आहे. अमर्त्य सेन सोडता खोराना, चंद्रशेखर, रामकृष्णन या नोबेल विजेत्यांनी तर अमेरिकेचे नागरिकत्वही स्वीकारले होते. सत्या आणि सुंदर यांच्यासह इतरही अनेकांनी अमेरिकन नागरिकत्व स्वीकारलेले दिसते.       

नोबेल विजेते शास्त्रज्ञ आणि परदेशात यशस्वी झालेले मॅनेजर या सर्वाना भारतात भेडसावणारा मुख्य प्रश्न म्हणजे चांगली शिक्षणपद्धती, सुसज्ज वाचनालये, प्रयोगशाळा आणि आंतरराष्ट्रीय दर्जाच्या वातावरणाचा अभाव. आय.आय.टी. चा बराच गाजावाजा होत असला तरी जागतिक क्रमवारीत पहिल्या ३०० विद्यापिठांमधे फक्त तीन आय.आय.टी.चा समावेश होऊ शकतो ही वस्तुस्थिती आहे. आय.आय.एम.ची परिस्थिती तुलनेने चांगली असली तरी भरमसाट वाढलेल्या शिक्षणाच्या कारखानदारीमुळे बहुतेक नव्या शिक्षणसंस्थांमधे शिक्षणाचा दर्जा सांभाळलेला दिसत नाही. ऑक्स्फर्ड विद्यापीठ नऊशे वर्षांपूर्वी बांधले गेले. केंब्रिज आठशे वर्षांपूर्वी, हार्वर्ड पावणेचारशे तर येल तीनशे वर्षांपूर्वी बांधले गेले. या विद्यापिठांची शेकडो वर्षांची परंपरा आहे. त्यांच्याबरोबर तुलना करायची नाही असे म्हंटले तरी सव्वाशे वर्षांपूर्वीचे स्टॅन्फर्ड किंवा कॅलटेक, दीडशे वर्षांपूर्वीचे कॉर्नेल किंवा एम.आय.टी. आणि आपल्याकडचे सव्वाशे वर्षांपूर्वीचे व्ही.जे.टी.आय. किंवा दीडशे वर्षांपूर्वीचे सी.ओ.ई.पी. यांची तुलना करायला हरकत नाही.

दुर्दैवाने आय.आय.टी. धरूनसुद्धा आपल्याकडे संशोधन आणि प्रयोगासाठी लागणारी सामुग्री जागतिक विद्यापिठांच्या मानाने कमीच आहे. पदार्थविज्ञान, रसायनशास्त्र, अर्थशास्त्र, अभियांत्रिकी, व्यवस्थापनशास्त्र अशा कोणत्याही विषयात भारतातून प्रसिद्ध होणारी जागतिक प्रतिष्ठेची अशी एकही पत्रिका (Journal) नाही. त्यामुळे आपल्याकडे जे काही तुटपुंजे संशोधन चालते ते कोणत्यातरी आंतरराष्ट्रीय पत्रिकेत प्रसिद्ध होण्यातच आपला गौरव आहे अशी भावना भारतीय शास्त्रज्ञांच्या मनात निर्माण झाली तर नवल नाही. वेगवेगळ्या विद्यापीठात समन्वय नाही, दीर्घ पल्ल्याचे धोरण नाही, राजकारण्यांचा वारंवार होणारा हस्त्क्षेप यामुळे आय.आय.टी.सारख्या संस्थांचा लौकिकसुद्धा भविष्यात धोक्यात येऊ शकतो अशी भीती काहींना वाटते. अनेक खाजगी कॉलेजांमधे कायमस्वरूपी प्राध्यापक नेमण्यात टाळाटाळ केली जाते. शिक्षणसंस्था आणि उद्योगजगत यांच्यात देवाणघेवाण असली पाहिजे असे सर्वजण बोलतात. पण अमेरिकेत मोठमोठ्या कंपन्या नामांकित विद्यापिठांबरोबर काम करून मोठ्या प्रमाणात संशोधन करतात त्यामानाने आपल्याकडे हे प्रमाण नगण्य आहे. आपल्याकडे एकूणच संशोधनक्षेत्राविषयी मोठ्या प्रमाणात अनास्था आहे. या सगळ्याचा आपल्या शिक्षणाच्या दर्जावर परिणाम होणे हे अपरिहार्य आहे.

एखादी वेगळी, काहीशी विचित्र वाटणारी कल्पना घेऊन तिचा पाठपुरावा करणे, प्रस्थापित मतांच्या विरुद्ध जाणे, मोठ्यांना प्रश्न विचारून आव्हान देणे अशा गोष्टींना प्रोत्साहन मिळणे आपल्याकडे शक्यच नसते. मोठ्यांचा आदर करणे म्हणजे ते म्हणतील ते तसेच्या तसे स्वीकारणे हे मुलांच्या मनावर ठसवले जाते. याचा परिणाम म्हणजे शालेय वयात पालक आणि शिक्षक, प्रौढ वयात कोणी बाबा आणि गुरु आणि ऑफिसमधे बॉस यांचा शब्द प्रमाण मानणे हाच मार्ग बहुतेक लोक निवडतात. सरकारी नियम आणि प्रथा यापुढे तर शहाणपणच चालू शकत नाही. अनेक कालबाह्य कायदे आणि नियम कसे निर्बुद्धपणे राबवले जातात याचे एक छोटेसे उदाहरण देता येईल. स्मार्टकार्डच्या जमान्यातसुद्धा कर्मचाऱ्यांची हजेरी कागदी वहीतल्या हजेरीपटावर सही करूनच नोंदवली गेली पाहिजे असा नियम बदलायची कोणी तसदी घेत नाही. आपले कालबाह्य कामगारविषयक कायदे हा तर फार मोठा विषय आहे.

या वातावरणात पूर्णपणे नवीन काही करणे हे अत्यंत कठीण होऊन बसते. ज्यांना काही आर्थिक किंवा संस्थात्मक पाठबळ नाही असे तरुण उद्योजक कसे बनणार? अमेरिकेत जर तुमच्याकडे एखादी नवीन कल्पना असेल आणि तुमची मेहनत करायची तयारी असेल तर तुम्हाला आर्थिक, कायदेशीर, विक्री वगैरे प्रकारचे सहाय्य करायला अनेक लोक आणि संस्था तयार असतात. मोठ्या कंपन्यांमधे नोकरी करणाऱ्या लोकांनासुद्धा कोट्यावधी रुपयांचे ‘बजेट’ देऊन नव्या कल्पना आणि उत्पादने विकसित करायला प्रोत्साहन दिले जाते. यशस्वी कल्पना राबवून झालेल्या नफ्याचा काही हिस्सा कर्मचाऱ्यांना मिळाल्यामुळे त्यांच्यातल्या उद्योजकतेला पूर्ण वाव मिळतो.    

भारतीयांमधे नवनिर्मितीक्षमता नाही असा आरोप केला जातो. तो एका अर्थाने बरोबर आहे आणि एका अर्थाने चुकीचा आहे. प्रतिकूल परिस्थितीत मार्ग काढून ज्या प्रकारच्या क्लुप्त्या लोक लढवतात त्या आश्चर्यचकित करणाऱ्या असतात. आपले सुतार, गवंडी, मोबाईल दुरुस्त करणारे असे अनेक लोक ज्या प्रकारे डोके लढवतात त्यावरुन त्यांच्यात कल्पनाशक्ती किंवा निर्मितीक्षमता नाही असे म्हणता येणार नाही. पण अशा प्रकारच्या कामातून काही इतर प्रश्न निर्माण होतात. एक म्हणजे त्यातून कामचालाऊ, तात्पुरता असा ‘देशी’ उपाय मिळतो, पण आय-फोनसारखी क्रांतीकारी निर्मिती होऊ शकत नाही. त्यातून फक्त ‘चलता है’ स्वरूपाची निर्मिती कशी होते याचे एक उदाहरण म्हणजे पंजाबमधल्या काही शेतकऱ्यांनी डीझेलवर चालणाऱ्या पंपाचा इंजिनसारखा वापर करून बेकायदेशीरपणे तयार केलेला ट्रक. अशा निर्मितीतून सुरक्षितता, पर्यावरण यांचा विचार होत नाही. शिवाय आपले सुपीक डोके वापरून कायद्याला हुलकावणी द्यायचा प्रयत्नही त्यातून दिसतो. अशा कल्पक लोकांना कायद्याच्या चौकटीत राहून काहीतरी चांगले करायला वाव जितका अमेरिकेत मिळू शकेल तितका आपल्याकडे मिळू शकत नाही.                                                           

भारतात सुंदर किंवा सत्या नाहीत असे म्हणताना मुख्यत्वाने त्यांच्या उत्पनाचा विचार केला जातो असे वाटते. इन्फोसिस ही भारतातील एक महत्वाची कंपनी आहे. गुगलचे जगभरात सुमारे ५४,००० कर्मचारी आहेत आणि मायक्रोसॉफ्टचे १,२८,००० कर्मचारी आहेत. यांच्या तुलनेत इन्फोसिसचे १,७९,००० कर्मचारी आहेत. त्या दृष्टीने इन्फोसिसचे प्रमुखपद ही जास्त मोठी जबाबदारी आहे. मात्र एकूण उत्पन्नाचा विचार केला तर २०१४ चे गुगलचे सुमारे ४२२४ अब्ज रुपयाचे उत्पन्न हे इन्फोसिसच्या ४७० अब्ज रुपये या उत्पन्नाच्या नऊपट आहे. मायक्रोसॉफ्टचे ५९८० अब्ज रुपये उत्पन्न हे इन्फोसिसच्या उत्पन्नाच्या साडेबारापट आहे. वर्तमानपत्रात प्रसिद्ध झालेल्या माहितीनुसार इन्फोसिसचे प्रमुख विशाल सिक्का यांचे पगार, बोनस आणि स्टॉक ऑप्शन्स धरून एकूण वार्षिक उत्पन्न सुमारे ४५ कोटी आहे. म्हणजे सुंदर यांचे उत्पन्न त्यांच्या सातपट आहे आणि सत्या यांचे उत्पन्न त्यांच्या सव्वाबारापट आहे. याचा अर्थ इन्फोसिसच्या नऊपट उत्पन्न असलेल्या गुगलच्या प्रमुखाला सातपट जास्त उत्पन्न मिळते आणि साडेबारापट उत्पन्न असलेल्या मायक्रोसॉफ्टच्या प्रमुखाला सव्वाबारापट उत्पन्न मिळते. थोडक्यात म्हणजे कंपनीचे उत्पन्न आणि प्रमुख अधिकाऱ्याला मिळणाऱ्या पगाराचे प्रमाण यात भारत आणि अमेरिका यांच्यात काही विशेष फरक दिसत नाही. या दृष्टीने विचार केला तर आपल्या देशात राहून सुंदर किंवा सत्या तयार होण्यासाठी गुगल किंवा मायक्रोसॉफ्टसारख्या कंपन्या भारतात निर्माण व्ह्यायला पाहिजेत असे आपण म्हणू शकतो.             

मग प्रश्न असा येतो की गुगल किंवा मायक्रोसॉफ्ट भारतात का निर्माण होत नाहीत? आधी दिलेल्या कारणांबरोबर बाजारपेठेचा विचारही येथे केला पाहिजे. एकूणच भारतीय आय.टी. कंपन्यांच्या उत्पन्नातला फार मोठा भाग निर्यातीमधुन म्हणजे जागतिक बाजारपेठेतून येत असतो. याउलट बड्या अमेरिकन कंपन्यांच्या उत्पन्नातला मोठा भाग हा अमेरिकेच्या बाजारपेठेतूनच मिळत असतो. आज तरी भारतीय बाजारपेठ अमेरिकेच्या तुलनेत बरीच लहान आहे. आणि अमेरीकन बाजारपेठेत अमेरिकन कंपन्यांबरोबर टक्कर घेणे हे अतिशय कठीण काम आहे. भारतीय बाजार आणि मानसिकता ही प्रामुख्याने ‘स्वस्त आणि मस्त’ अशा स्वरूपाची आहे. येथे ही विचारसरणी बरोबर आहे की चुकीची हा मुद्दा नाही. अनेक शतकांच्या दारिद्रयामुळे काटकसर हा गुण मानला जाणे स्वाभाविकच आहे. समाजातल्या ज्या थोड्या लोकांच्या हातात अतिरिक्त पैसा खेळायला लागला त्यांनी तो मुक्त हस्ताने खर्च केल्यावर ‘धनदांडगे’, ‘चंगळवादी’ वगैरे विशेषणे त्यांना बहाल केली जातात. ‘ज्याला कोणाला पैसा कमवायचा आहे त्याला अमेरिकेत तशी पूर्ण संधी मिळेल’ ही अमेरिकेची भूमिका आहे. कायद्याची चौकट ही लोकांना पैसे मिळवण्यापासून रोखण्यासाठी नसून कोणाची फसवणूक होऊ नये किंवा गुन्हेगारी मार्गाने पैसा मिळवला जाऊन नये एवढ्यासाठीच आहे. ‘नफा मिळवणे हाच सामाजिक गुन्हा आहे’ या भूमिकेच्या ती पूर्णपणे विरुद्ध आहे. आज आपली काय भूमिका असावी याबाबत आपल्या मनात एक समाज म्हणून संदेह आहे.

पुन्हा एकदा, ‘नफ्याच्या बाजूने’ किंवा ‘नफ्याच्या विरुद्ध’ यापैकी बरोबर काय आणि चूक काय या वादात न पडता वस्तुस्थिती काय आहे याचा विचार केला तर काय दिसते? भारतातली परिस्थिती गुअल, मायक्रोसॉफ्ट किंवा अॅपल तयार व्ह्यायला आणि पर्यायाने सुंदर किंवा सत्या निर्माण व्ह्यायला अनुकूल नाही हे मान्य करावे लागेल. आणि आपल्याला सुंदर किंवा सत्या भारतात निर्माण व्ह्यायला हवे आहेत की नाही हे आधी ठरवावे लागेल.

ज्या चीन देशाने जुनी समीकरणे मोडीत काढून जागतिक अर्थसत्ता म्हणून मुसंडी मारली त्या चीन देशाचे लोक भारतीयांच्या तुलनेत फार कमी संख्येने अत्युच्च पदावर पोहचलेले दिसतात. याचे कारण काय असावे याचाही विचार होणे आवश्यक आहे. गेल्या दशकात अमेरिकन विद्यापिठांमधे शिकायला आलेल्या चीनी विद्यार्थ्यांची संख्या भारतीय विद्यार्थ्यांच्या संख्येपेक्षा जास्त आहे. ‘वॉलस्ट्रीट जर्नल’ च्या एका लेखानुसार चीनी विद्यार्थ्यांचा कल बिझनेसकडे तर भारतीय विद्यार्थ्यांचा कल इंजिनीअरिंगकडे असतो. अजूनतरी भारतीय लोकांना इंग्रजी भाषेवरच्या प्रभुत्वाचा फायदा मिळताना दिसतो. संस्कृत आणि लॅटीन भाषेतल्या साधर्म्यामुळे भारतीय भाषा बोलणाऱ्या लोकांना इंग्रजी बोलणे तसे सोपे असते. चीनी भाषा ही इतकी वेगळी आहे की त्यांना इंग्रजी बोलणे फारच कठीण जाते. यावर चीनी लोक कशाप्रकारे आणि किती लवकर मात करतील हा प्रश्न आहे. पण सध्यातरी भारतीय लोकांचे पारडे त्या बाबतीत जड आहे. दुसरा मुद्दा म्हणजे अमेरिकेत शिकलेल्या विद्यार्थ्यांना आपापल्या देशात परत आल्यावर मिळणारी संधी. सध्या चीनमधे होणाऱ्या आर्थिक उलथापालथीचे पडसाद राजकीय अस्थिरतेत उमटले, तर अमेरिकेत स्थायिक होणाऱ्या चीनी लोकांची संख्या वाढू शकते. अमेरिकेत जन्मलेल्या त्यांच्या मुलांना भाषेचा प्रश्नही पडणार नाही. त्यामुळे आजचे चित्र पंधरावीस वर्षांनी अगदी वेगळे दिसू शकेल. भारतापुरता विचार केला तर जेव्हा अमेरिकेला उच्च शिक्षणासाठी गेलेल्या भारतीय विद्यार्थ्यांना अमेरिकेपेक्षा भारतात जास्त चांगली (पैसे मिळवायची) संधी आहे असे वाटेल तेव्हा त्यातल्या अनेकांना भारतात परत यावेसे वाटेल. आणि त्यावेळी सत्या आणि सुंदर भारतात निर्माण होण्याची शक्यता वाढेल.        

शेवटी भारतीय लोकांनी आपला झेंडा अमेरिकेत आणि पर्यायाने जगभर फडकवला असा स्वरूपाचा भावनात्मक आनंदोत्सव साजरा करताना काही गोष्टींचे भान ठेवले पाहिजे. सत्या, सुंदर आणि इतर अनेक यशस्वी लोकांनी आणि नोबेल विजेत्यांनी अमेरिकन नागरिकत्व स्वीकारले होते. त्यांनी जे परदेशात करून दाखवले ते त्यांना भारतात करून दाखवता आले नाही. त्यासाठी आपली व्यवस्था प्रामुख्याने जबाबदार आहे हे खुल्या मनाने मान्य करून त्यासाठी आपण काही तोडगा काढला पाहिजे. सत्या आणि सुंदर यांच्या पलीकडे जाऊन जेव्हा जॅक वेल्श आणि ली आयाकोका यांच्यासारखे अत्यंत यशस्वी मानले गेलेले मॅनेजर चांगल्या संधीसाठी भारतात येतील तेव्हा तो आपण आपला खरा विजय मानला पाहिजे.  

**********

Chicken Soup for IITian's Soul - The Music Teacher

This article is included in the book. 

The Music Teacher

It was the monsoon of 1973. I had just joined IIT-Bombay. The campus appeared quite isolated in those days. Except for weekends, we pretty much remained inside the campus. But it offered something for everyone. I was thrilled to find out about a music club and the fact that it had a piano. The romantic Hindi movies of the ’50s and ’60s had presented the piano as a dream instrument, though it was something that most Indian families could not even dream of.

I went to the music club and met the music teacher Upendra Patnaik. I was impressed with his musical credentials. He had received musical training from many stalwarts in the field of Indian classical music. He had worked with many famous Bollywood composers. Most importantly, he had been once part of Pandit Ravi Shankar’s troop. I almost asked him what he was doing in a place like IIT. He was supposed to teach a subject that was not compulsory. It was not even offered as an elective. It did not fulfil any credit requirements. It must have been frustrating for him to teach music to a handful of students who occasionally bothered to peep into the music room. But I was glad that I was one of those students.

I did not know then that Patnaikji (as we call him now) was going to be my musical mentor for life. Music was just one of my hobbies at that time. But it was going to provide a more elaborate foundation later in my life. A foundation for peace of mind in the harsh corporate world of targets, numbers and deliverables. I was a little disappointed that he was not a piano teacher. He was mainly a vocalist and a percussionist though he was comfortable with other musical instruments.

His vast knowledge of Indian music was available to us all the time. Though I was not regular in attending lessons, I learnt many things from him ‘on demand’. IIT had annual inter-hostel competitions, about which I was quite charged up. I wanted to win a prize in Indian instrumental music, which would contribute a few points towards the cultural trophy. I knew that the Indian classical music category would require special effort from my side. I went to Patnaikji for help. I wanted to impress the judges, within the limits of my musical talent. Patnaikji taught me a cheej (composition) in raag yaman, a familiar melody. To make it sound a little unusual at least among beginners, he set it to zaptal, a rhythm pattern with a ten-beat cycle. I religiously practised that piece for the next two weeks. My effort ultimately resulted in the few points I was so desperately seeking.

Patnaikji had amazing contacts in the world of music. He was always there to guide us in dealing with celebrity judges and artists. Once we wanted to invite a famous tabla player from Varanasi. Patnaikji warned us that we could not ‘handle’ him. He also asked us to be careful in dealing with some of the money-minded artists. For someone who had a personal rapport with many stalwarts, how did he enjoy the task of teaching half-serious and less-than-half-talented students? He once jokingly expressed his regret to Ustad Zakir Husain: ‘In the process of teaching music to the kids, I have become besura (unmusical).’

Patnaikji never had dozens of students at a time learning music. But there were always a few diehard music lovers who sought his guidance. He could not make a difference to the lives of many students. But he made a profound impact on those few who had the inclination and the time to learn music. Over time, the Patnaikji fan base grew steadily. All of them remember the good old days of IIT prominently for his music.

One day, when I was on the way to Vikroli station on a bus, Patnaikji greeted me from the next seat. After the normal exchange of niceties, he asked me, ‘Why don’t you stand for the post of music secretary? People interested in music like you should contest.’ I had not considered the idea until then and I was happy that he had suggested it. In those days, the music secretary normally got elected unopposed. As one of my seniors had filed his nomination, I decided to postpone my candidature to next year. The tradition continued and I was elected unopposed the next year.

During my year as the music secretary, I learnt many things through my direct involvement in organising competitions, chamber music programmes by staff and students, and concerts by professional artists, all with Patnaikji’s help. He emphasised the importance of maintaining the music room and the instruments in proper condition. We got adequate funds sanctioned for that purpose instead of rushing to spend money on new purchases.

Patnaikji also called me on several occasions to provide harmonium support to various solo and group singers. Under his guidance, the staff-students’ choir was quite active. It was not in his nature to be a taskmaster. But he had tremendous patience. He took everyone along without demoralising the mediocre performers. It was amazing to see the group performance level rising to newer heights. Finally, the many enjoyable practice sessions culminated in our recording at All India Radio, Mumbai. All that practice helped me while playing harmonium with the participants of Mood Indigo.

In addition to the theory and techniques of Indian music, Patnaikji taught us how to make the performance lively with the energetic usage of tabla and dhol. We were also trying to get professional artists to perform at IIT and our attempt was to get them at the lowest possible cost or even free if possible. When he learnt about it, Patnaikji told me something important: ‘Don’t take advantage of the good nature of an artist. Respect the artist and the art and don’t deny a respectful compensation.’

There were many occasions later for me to work for non-profit organisations and the pressure to reduce costs was always there. But then I remembered his words and tried to strike a balance.

Indian classical music has never had mass popularity. Getting a decent audience was a perennial problem, particularly when IIT students were performing. He told us not to get disheartened and not to cancel any programme under such circumstances.

For me, music was undoubtedly one of the best gifts of my life. It provided me with opportunities to socialise though it was also an engaging solo activity. I belonged to a team, as a member of the staff-students’ choir, and later on in my life, being a part of classical music concerts. Above all, music was the ultimate soothing factor after a long day of harsh corporate realities. Years ago, I decided to play the versatile electronic arranger keyboard, my favourite musical instrument now, for at least ten minutes every day. Listening to music before going to bed has amazing healing powers. Playing your own music takes the process to a higher level.

Vivek V. Govilkar

Chicken Soup for IITian's Soul -The Making of a Play

This article is included in the book. 

The Making of a Play

In our years at IIT, we developed several bonds. The strongest bonds were among those who belonged to the same department, and even more so, among those staying in the same hostel. It so happened that more than half the Metallurgical Engineering students from our batch were put up in Hostel 7. Naturally, it was a close-knit group that shared common concerns, issues and ideas.

Our final year arrived and it was our last chance to win both the sports and the cultural trophy for our hostel. Tushar Pitale, our social secretary and an enthusiastic member of our group, approached me with the suggestion that we do something for the inter-hostel dramatics competition. We could present a one-act play in English, Hindi or Marathi. Obviously, we could not let go of such an opportunity. We did not say it explicitly, but we knew that Tushar would produce the play and I would direct it.

We immediately started thinking about potential actors. Of course, both of us could act in it as we had done the previous year. Being seniors, we could even summon freshers for various roles. But there had to be a reasonable match between the available talent and the requirements of the play. That ruled out plays with female characters. It was just one of the drawbacks of straying in a boy’s hostel. Even otherwise, it was not easy to find a script that was just the right one for us.

That gave me an idea. Why not write a play myself? That would be the perfect solution. I could create characters based on specific students in the hostel who agreed to act. Tushar supported my idea wholeheartedly.

I immediately talked to Kanchan Nijasure, who was the editor of Tantra, a Marathi magazine of the students’ gymkhana. He had written a short story on a political theme. We agreed that I could develop the play loosely around the theme of his story. We discussed the changes required to present the story on the stage and debated the need for several characters.

We still needed more seasoned actors to make the play interesting. Tushar took it upon himself to convince Milind Deshpande, a born singer, actor and a mimicry artist, to join the cast. Milind could not say no to Tushar because as residents of Hostel 7, we had our meals together, and walked together to the labs and lecture halls. In the classrooms, we chatted, cribbed, dozed off, scribbled notes, passed on jokes written on small chits, and at times paid attention to what the professor was saying. Milind had to agree because the pride of the hostel was at stake.

I started writing. Since I was also going to be the director, I decided to recite the prologue and the epilogue myself. That would allow me to observe others during the rehearsals. The main characters took shape around the other three actors, Tushar, Milind and Kanchan. I did not want to show others a half-baked product, so the only progress report I gave them was about the number of pages written. Their curiosity and anxiety increased each day. Just as the atmosphere in our hostel wing was getting charged up, we got an unexpected bonus.

Amol Gokhale, who had a clear voice, was impressed with our efforts and told me that he would act in any role we offered him. We knew that he would be a good actor. Given his height, his personality on the stage would be quite imposing. It was just that he had refused to act in our play earlier because of a self-imposed embargo on acting. With Amol on board, it became almost an exhilarating experience to write the rest of the play. I even introduced a new major character half-way through the play. Availability of three or four reliable actors opened up many new possibilities. Tushar would portray the idealist. Milind was supposed to deliver the cruelly pragmatic dialogues of an unscrupulous mind. Amol could add some punch as an unrestrained tyrant.

It was good that there were no distractions like the internet, mobiles, DVDs or the cable TV in those days. Yes, it was a pain to write by hand to make copies of the script. Looking back, it seems almost like a pre-historical era without PCs, printers or photocopying machines. I remember using carbon paper while writing. Finally I announced that the script was ready. While we were getting ready for the rehearsals, we had to come up with a good name for the play. We had a brainstorming session to finalise the name. We wanted a name that reflected our science and technology background. We settled for ‘Udvalayaache Marg’ or ‘The Hyperbolic Path’.

The rehearsals made us spend many evenings together for a common cause. There was hardly any budget for stagecraft as the hostel budget had already been spent on annual functions. We decided to present the play in a modernistic way where simple props such as wooden blocks and poles would depict everything from the streets to the palace. In the play, the tyrant asked an ideologue to justify his actions. Ajit Mhatre drew a Chaplinian caricature of the ideologue on a poster and pinned it on the backdrop. We got someone to play the flute for the background score. We enjoyed the team effort that went in to produce the play.

The final presentation of the play was at the Lecture Theatre, an auditorium with a small stage and a seating capacity of 450 people. In inter-hostel competitions, no one put in a lot of effort when it came to costumes and makeup. But Amol managed to get a suit and modified his eyebrows with kajal. He looked astonishingly like a tyrant. The friendly audience enjoyed the dialogue and appreciated our efforts.

The play did not fetch us any points for the cultural trophy. But our efforts to stage the play itself had given us the best trophy. It reinforced our friendships.

Vivek V. Govilkar

Chicken Soup for IITian's Soul - The Key to Solving a Problem

This article is included in the book.

The Key to Solving a Problem

Professor MS Kamath, who taught Electrical Engineering at IIT-Bombay, was undoubtedly among the best teachers in the institute. Despite that, stories about how he treated Electrical Engineering department students ‘terribly’ did the rounds of the campus. Once he conducted a surprise test on the Monday morning just after Mood Indigo, IIT-B’s annual festival. We were convinced at that time that he derived sadistic pleasure from such actions. In the process, he earned some uncharitable nicknames.

We were initially happy that we were not Electrical Engineering students. So it came as a shock to us when we learnt that he was going to teach us the ‘Electrical Circuits and Machines’ course. However, over time, we became convinced that we were lucky that he was introducing us to the basics of Electrical Engineering. We also realised that he was not intent on harassing students. He just did not particularly care about being popular.

There were a few professors who made us visualise various concepts and made learning easy and enjoyable. Professor Sinari from the Humanities and Social Sciences department taught us existentialism, Professor SD Kulkarni from the Metallurgical Engineering department explained the chemical reactions involved in making steel, our Physics professor Patil explained time dilation, and Professor Kamath explained the existence of magnetic fields and the flow of electrical current in transformers and AC/ DC motors, all by creating vivid images in our minds. They did not use any audio-visual aids. Their powerful narration was sufficient to give physical characteristics to various abstract ideas.

Professor Kamath was always well-prepared for his lectures. He knew exactly what he was going to talk about and what topics he was going to cover. I do not remember him ever taking a few extra minutes to logically close an open topic. I do not remember him referring to his notes or books in the classroom. He knew his subject well. He had his own method and style of teaching. He always used ‘constant current’ source in his circuit diagrams because he felt it explained the concepts better that the familiar ‘constant voltage’ source seen in our day-to-day life. It was a matter of minor frustration for us that a ‘constant current’ source could not be seen in real life though the principles were well understood and almost engraved in our minds.

In many ways, Professor Kamath was old-fashioned. And I say that as a compliment. He believed in certain principles and made sure that they were adhered to fully. On the very first day, the IIT dean had clarified that attendance was not compulsory. Though we were minors at that time, the faculty wanted to treat us like adults and assume that we knew what was best for us. Professor Kamath could not make attendance compulsory. But he reserved five marks for attendance. He started his first lecture with ‘a few general remarks’, wherein he explained that just by attending ninety percent of his lectures, a student could get five out of the total fifty marks for the in-semester assessment. That would apply even if one did not attend any in-semester tests and quizzes or scored zero in those.

Professor Kamath never rushed things. Since he made attendance quasi-compulsory, he was particular and careful about taking the roll-call. He would call every name slowly and with respect. Mr Deshpande, Mr Gokhale, Mr Mirchandani and so on. Some of us complained that he did not show the same respect while correcting our test papers.

He was always seen walking leisurely in the main corridor. He remembered each of our faces and never failed to smile and wish even the naughtiest of the students from his class. Of course, even those students were afraid of him. It would be almost a cliché to say that he was feared and respected at the same time.

The essence of professor Kamath’s personality could be seen in the tests he conducted. He did not believe in giving us too many problems to solve. But answering his questions required an overall good understanding of the subject. Perhaps patience was an even bigger requirement. One of the problems in his tests required an iterative solution. The right approach was to keep discarding infeasible solutions such as negative current until one got a feasible solution. The very first solution that we arrived at was with zero current. We happily stopped the iterations and froze on the wrong solution by ignoring the instruction that there was a finite current flow in the circuit. With a brief but futile argument with the professor and zero marks in the test, we learnt the hard way that zero was not finite!

No one in our batch will forget one of his peculiar tests. There was only one problem and it was a one-hour test. He told us in a sombre tone that we should read the full question and understand it before attempting to solve it. The problem statement was unusually long, running two full sides of the question paper. I remember looking at the watch and realising that twenty minutes had passed. By then I had barely gone through half the question. My first reaction was to panic and start scrambling for a possible solution. As I understood later, that was the reaction of almost everyone. Most of us inadvertently entered a maze to the point of no return. We ended up submitting half-baked, incomplete solutions along with strong protests that the test was unfairly long and tough. Professor Kamath quietly explained that he expected us to spend about thirty minutes reading and understanding the question and about twenty minutes solving it. He had actually given us an extra ten minutes. We had to grudgingly concede this point once we had cooled down.

After leaving IIT, Professor Kamath’s name kept cropping up occasionally in some of our discussions. We remembered his classes, his style and his tests. We narrated those cherished memories to our families and new friends. Then I heard he was ill. There was an appeal to his students to go and meet him in a Pune hospital. I was not one of his favourite students. It was unlikely that he would have remembered me after so many years. I was still contemplating whether to visit him when I heard the news that he had passed away. I do not know what he looked like at that time. Therefore, the earlier image of Professor Kamath is still intact in my mind: smiling, looking bright and happy.

It is not just his smiling image that endures. The Electrical Engineering concepts he taught remain with us. But more importantly, the other lessons learnt in his class were never forgotten. He made us realise that the first crucial step to solving a problem was to thoroughly understand it. Because of his tests, we learnt how to reason patiently and algorithmically. His students, especially those of us working on software development, found it useful later on in our careers. That I think was his biggest contribution to our lives.

Vivek V. Govilkar

Preface to 'Vinayak Dattatray Govilkar yaanchee kavitaa'

विनायक दत्तात्रय गोविलकर यांची कविता

प्रस्तावना

विनायक दत्तात्रय गोविलकर (तात्या) याच्या कवितांचा संग्रह काव्यरसिकांच्या हातात देताना आम्हाला विशेष आनंद होतो आहे. हा संग्रह बघायला तात्या जर आज आपल्यात असते तर हा आनंद द्विगुणित झाला असता. त्यांचे कविता लेखन तरुण वयात सुरु झाले ते अगदी शेवटपर्यंत चालूच होते. आयुष्यातले बरेवाईट अनुभव पचवून त्यांच्या कवितेने गाठलेले अनेक टप्पे त्यांची कविता कशी बहरत आणि विकसत गेली याची साक्ष देतात.

मराठीतले दोन महाकवी, तात्याराव सावरकर आणि तात्यासाहेब शिरवाडकर (कुसुमाग्रज), यांच्या कवितेचा आणि विचारांचा प्रभाव तात्यांच्या कवितेवर पडलेला स्पष्ट दिसतो. तसेच या दोन महाकवींविषयीचा आदरभाव दाखवणाऱ्या काही कविता आपल्याला या संग्रहात पहायला मिळतात. सावरकरांच्या कवितेतला स्फुल्लिंग आणि कुसुमाग्रजांचे भाषावैभव आत्मसात करणारी तात्यांची कविता पाडगावकरांनी लोकप्रिय केलेल्या वात्रटीका या काव्यप्रकारातही रमते आणि पाटणकरांच्या जीवनविषयक काही सांगू पहाणाऱ्या मराठी शायरी या प्रकारातही मनसोक्त विहार करते. मराठीतले अनेक काव्यप्रकार तात्यांनी हाताळलेले दिसतात. इतर कवींनी प्रभावीपणे हाताळलेल्या छंद, वृत्त, रचना आणि आकृतिबंध या सर्वांचा आपल्या कवितांसाठी सढळ हातांनी वापर करताना त्या सर्वांमागच्या कविकल्पनामात्र त्यांच्या स्वतःच्याच असतात. सुरवातीच्या काळात रवीकिरण मंडळाच्या शैलीशी साधर्म्य दाखवणारी त्यांची कविता आशयाच्या गरजेनुसार वेगवेगळी वळणे घेत थेट २१व्या शतकाची वेस ओलांडून नव्या युगातही सहजपणे वावरते.

हे सर्व करताना तात्यांनी स्वतःसाठी काही पथ्ये आणि बंधने पाळलेली आहेत. समाजातल्या दंभावर आणि नाकर्तेपणावर प्रहार करताना किंवा वास्तवातली कुरूपता शब्दात मांडताना त्यांची कविता कधी बिभत्स होत नाही. त्यांची वृत्त-छंदबद्ध कविता असो की क्वचित कधी अपवाद म्हणून केलेली मुक्तछंदातली कविता असो;  भाषेचे सौष्ठव वाचकासमोर लीलया मांडताना आपली कविता एखाद्या वर्तमानपत्रातल्या बातमीसारखी खळबळजनक किंवा एखाद्या स्तंभासारखी भरताड होणार नाही याची ते नेहमीच काळजी घेताना दिसतात.

कविता कशी स्फुरते याचे उत्तर कुठलाच कवी स्पष्टपणे देऊ शकत नाही. तात्या म्हणतात,

कुणास ठावे कशी उगवते कविता माझ्या मनी

मी शब्दांचे खेळ खेळतो या अक्षर अंगणी

तात्यांच्या बऱ्याच कविता घर, शेत, मळा, अंगण यावरती आहेत. वयाच्या नवव्या वर्षी वैभवशाली निसर्गाच्या सानिध्यातले कोकणातले घर सोडून मुंबईला यावे लागले तरी त्यांच्या मनात कोकणातला निसर्ग कायम घर करून राहिला होता. पुढे साठीची चाहूल लागल्यावर त्यांनी एरंजाडला शेत घेऊन आपल्या मनातले आणि स्वप्नातले घर पुन्हा बसवले. एकेक वीट रचून बांधलेल्या घरकुलाच्या अंगणात विसावताना त्यांच्या निसर्ग कवितांना पुन्हा एकदा बहर आलेला दिसतो. त्या शेतावर मोट नसली तरी जॅकवेलमधून उपसलेले पाटाचे पाणी होते. ढवळ्यापवळ्याची जोडी नसली तरी ट्रॅक्टरनी केलेली नांगरणी होती. मुलांनातवंडांबरोबर गुडघागुडघा चिखलात पाय घालून भाताची लावणी केल्याचा आनंद त्यांच्या कवितांमधे पुरेपूर उतरला होता.

कोकण आणि तिथला निसर्ग हा तात्यांच्या कवितांचा अविभाज्य भाग आहे. त्या निसर्गाचे वर्णन ते सहजपणे, ‘धुवांधार कोसळतो श्रावण तरारतो भादवा’ किंवा ‘आश्विन कार्तिक शुभ्र शाल शरदाची अंगावरी’ असे करतात. ऋतूप्रमाणे बदलणाऱ्या निसर्गाची अनेक रूपे त्यांच्या अनेक कवितांमधे आढळतात. केवळ फुला-कळ्यांच्या वर्णनातून त्यांनी केलेले या बदलत्या निसर्गाचे चित्रण केवळ अजोड आहे.

‘हरित पालवी लेवून यावी चैती चाफेकळी’,

‘निशीगंधाने शीतल व्हावी ग्रीष्मतप्त राती’,

‘ओलेती वर्षास्नाता ही भुलवी कमलकळी’,

‘शरदकौमुदी कळ्याच जणु की पारिजात बरसात’,

‘हेमंताचे विश्व मोहरे आम्र मंजिरीतुनी’

किंवा

‘मदनबाण – विद्ध की सुंदरी शिशिरातिल मोगरी’,

अशा वैभवशाली भाषेत लिहिलेल्या ओळींमधून ते निसर्गाचे वैभव वाचकासमोर ठेवतात.

१९५२ सालानंतर तात्यांनी लिहिलेल्या कविता या संग्रहात कालक्रमानुसार ठेवलेल्या आहेत. त्याच्या आधीच्या कवितांचा संदर्भ किंवा उल्लेख कुठे सापडत नाही. जन्मभर कवितेची जपणूक करणाऱ्या कवीने आपल्या शालेय किंवा महाविद्यालयीन जीवनात अजिबात कविता लिहिल्या नसाव्यात हे काहीसे असंभव वाटते. मात्र पहिल्या दहा वर्षांतल्या कविता या प्रामुख्याने प्रेमकविता आणि देशभक्तीपर अशा स्वरुपाच्या आहेत. एकाच वेळी ज्या सहजपणे त्यांनी सावरकरांवर त्यांच्यासारख्याच संस्कृतप्रचुर भाषेत कविता लिहिल्या त्याच सहजपणे त्यांनी  दुसरीकडे नव्या, कोवळ्या प्रेमावर लिहिण्यासाठी आवश्यक असणाऱ्या नजाकतयुक्त भाषेतही काही कविता लिहिल्या. ‘शस्त्रकरे रुधिरे लिहिलीस गीतिका’ असे म्हणून सावरकरांचा सैनिक आणि कवी म्हणून गौरव करणारी त्यांची लेखणी,

वसंताच्या पायरवानं पृथ्वी झाली लाजवंती

चोरट्या स्पर्श कलिकांची झाली फुलं अंगावरती

उमलत्या कालिकेनं भ्रमर मुका केला !

असे काही लिहून जाते तेव्हा अशा चतुरस्त्र प्रतिभेचा हेवा वाटल्यावाचून रहात नाही.

आधी मुलांवर आणि नंतर नातवंडांवर लिहिलेल्या कविता आणि अंगाई गीते यांचे या संग्रहात एक विशेष स्थान आहे. मात्र त्यांच्या या कविता त्या मुलांवर लिहिलेल्या असल्या तरी त्या मुलांसाठी नसून त्यांच्या बालरूपाने आनंदलेल्या पित्याच्या किंवा आजोबांच्या भावनांचा आविष्कार आहे. लाडक्या नातीला नंदनपरी, रानाची मैना, चौखूर हरिणी, ठुमकती मोरणी, चाफेकळी हिरमुशी अशी विशेषणे बहाल करणारी तात्यांची कविता पहिल्या नातवाला ‘दोघे मिळुनी पाहू स्वप्न एक शुभसुंदर’ अशी साद घालते.

विविध विषयांवर कविता लिहिताना आपली विनोदबुद्धी शाबूत ठेवून तात्यांनी काही वात्रटीकाही लिहिल्या आहेत.

कवी लिहीत होता हायकू

तिथे टपकली बायकू

तो चित्कारला, ये इधर कायकू

पाडगावकरांनी वात्रट आणि टीका असे जे वात्रटीकेचे दोन भाग सांगितलेली आहेत, त्या दोन्ही भागांचा प्रत्यय या तीन ओळींमधून आणि त्यांच्या इतरही वात्रटिकांमधून आपल्याला येतो. पण केवळ वात्रटिकांमधूनच नव्हे तर काही सामाजिक आणि राजकीय भाष्य करणाऱ्या त्यांच्या कवितांमधूनही ही विनोदबुद्धी उपहासरूपाने आपल्यासमोर येते.

खूप झाले काव्य वाटे केली परी ना शायरी

रसराज हापुस संगती असावी चावट पायरी

या चावट, आंबट पायरीतून त्यांच्या कवितांना एक वेगळीच खुमारी येते.

‘साठी’ नसे कौतुकाची आम्हाला

कशाला तुम्हाला हवा उत्सव?

अद्यापही फक्त मेलो न आम्ही

याचाच का व्हायचा गौरव !

या ओळींमधून त्यांच्या उपहासगर्भ विनोदाला एक वेगळी धार येते.

‘या वयाला शोभते का ....’ या शब्दांनी सुरु होणाऱ्या सहधर्मचारिणीच्या टीकेला आणि सल्ल्याला उत्तर देताना साठीनंतरच्या नवतारुण्यातला मिस्कीलपणा आपल्यासमोर येतो.

या वयाला सांगते मी पांडित्य ते काही करा

पंडिती ऐसी पुरे की जिंकील जी रमणीकरा

तात्यांच्या कवितांमधे सकाळ संध्याकाळच्या आकाशातले रंग आहेत. फुलाफळांचे गंध आहेत. वर्षा ऋतूच्या तुषारांचा आणि शरदाच्या चांदण्याचा गारवा आहे. तसेच निसर्गातून येणारे अनेक नाद आहेत.

‘गड गड गड सखि मेघ गर्जतिल अवकाशी अंबरी’

‘कड कड कड रोरावत येईल बिजली भूमीवरी’

‘सप सप सप बघ आल्या धारा घेऊन संगे वारा’

‘टप टप टप पानावरती ग निनादतो जलतरंग’

‘छन् छन् छन् नादतोय घुंगरू चंचल फिरतो पाय’

‘दुम दुम दुम कसा मृदंग घुमतोय नर्तक थिरकत जाय’

‘टक टक टक कशि टिपरी भिडते उडते तालावरती’

‘धुम धुम धुम धुमकतो धपकतो दणाणतो हि मृदंग’

‘खण खण खण टिपऱ्या टाळ्यांचे त्यात मिसळती रंग’

ही संपूर्ण कविता एखाद्या वाद्यवृंदासारखी आपल्या कानात घुमत रहाते.

देशभक्ती आणि महाराष्ट्रभक्तीच्या कविता आता आउट-ऑफ-फॅशन झाल्या असल्या तरी तात्यांनी त्या कविता लिहिल्या तो काळ संयुक्त महाराष्ट्राची चळवळ, भारत-चीन किंवा भारत-पाकिस्तान युद्ध अशा धामधुमीचा होता. त्यातून त्यांची प्रखर राष्ट्र आणि महाराष्ट्रभक्ती तर दिसतेच, पण सावरकरांनी बघितलेल्या हिंदुकुश पर्वतापासून हिंदी महासागरापर्यंतच्या अखंड हिंदूस्तानाच्या स्वप्नावरची अढळ निष्ठाही दिसते.

तात्यांच्या वैचारिक कविता ही या संग्रहाची शान आहे. हे विचारधन म्हणजे केवळ वयाने आलेले शहाणपण नाही. त्यांनी वयाच्या ८०व्या वर्षी वृंदावनाचे नादमधुर नृत्यगीत लिहिले. मात्र वयाच्या पस्तिशीतच ‘जीवन जगून बघण्यासारखे आहे’ ही कविता लिहिली.

जीवनात ‘नाही’च्या दराने

‘आहे’ला किंमत आहे.

‘नाही’ नसावाच आणि

‘आहे’ असायलाच हवा

हे जीवनाच्या गणिताचे

प्रमेयच नाही.                              

पण

‘नाही’ आहे त्यापेक्षा

‘आहे’ जास्त आहे

म्हणूनच बाकी रहाता

उत्तर एकाच आहे की –

जीवन जगून बघण्यासारखे आहे!

८०च्या दशकानंतर शाळेत गेलेल्या मुलांना यातल्या सुरवातीच्या बऱ्याचशा कविता जुन्या वळणाच्या वाटतील. इंग्रजी माध्यमाच्या शाळेत शिकलेल्या नातवंडांच्या पिढीला या कविता म्हणजे कदाचित आजोबांची आठवण एवढ्यापुरत्याच उरतील. पण सत्तरीच्या दशकाच्या आधीच्या पिढीला या कवितांमधून शाळेत शिकलेल्या आणि आठवणीत उरलेल्या कवितांचा पुनःप्रत्यय येईल. शार्दूलविक्रीडित वृत्तातले सुनीत असू दे की गझल या ‘वृत्ती’तली, दिवस संपला तरी रात्र भोगण्याची मस्ती शिल्लक असल्याची ग्वाही असू दे, तात्यांच्या कवितेने सुवृत्त, सुडौलपणा कायमच जपला.

मृत्यूचा अटळपणा तात्यांनी सहजपणे स्वीकारला होता.

मृत्यू तुझी इतुकीच मस्ती, प्राण माझे घेशील तू 

आत्म्यास माझ्या स्पर्शिण्याला पामरा असमर्थ तू    

असे म्हणून मृत्युला आव्हान देणाऱ्या तात्यांनी,

थंडी गुलाबी हेमंताची 

उन्हताप होतो विश्रांत 

अवचित यावा मृत्यू मजसी 

सहजची व्हावी ती संक्रांत  

असे म्हणत मृत्यचे स्वागत केले.

जवळपास ६५ वर्षांचा कालखंडात लिहिलेल्या या कविता तात्यांचे वैचारिक, मानसिक चरित्र उलगडून दाखवतात. आमच्यासाठी हा वारसा केवळ अमुल्य आहे.

- विवेक गोविलकर